روزنامه هفت صبح
برای زندگی در تهران، گاهی مسئله دیگر پیدا کردن خانه نیست چون پول کافی برای این کار وجود ندارد و سطح انتظار، پیدا کردن جایی برای خوابیدن است. کسی که درآمدش به پول پیش یک آپارتمان نمی‌رسد، کارمندی که محل کارش چند ساعت با خانه فاصله دارد، دانشجویی که از شهر دیگری به تهران آمده، کارگری که برای چند ماه در پایتخت کار می‌کند یا دستفروشی که درآمدش با اجاره یک واحد مستقل جور درنمی‌آید، سراغ گزینه‌ای به نام پانسیون می‌رود که سال‌ها بیشتر با دانشجویان شناخته می‌شد. این بازار حالا طیف گسترده‌تری از متقاضیان را در خود جای داده و قیمت آن نیز فاصله زیادی با تصویری که از یک اقامتگاه ارزان‌قیمت وجود داشت پیدا کرده است.
بررسی بازار اقامتگاه‌های مشترک در تهران نشان می‌دهد میانگین ماهانه اتاق یک‌نفره حدود 18 میلیون تومان است. برای اتاق دونفره میانگین حدود ۱۲ میلیون تومان، اتاق چهارنفره حدود 9 میلیون تومان و اتاق شش‌نفره حدود ۷.۵ میلیون تومان است. در همین بررسی، کف قیمت اتاق یک‌نفره حدود ۱۱ میلیون تومان و سقف آن در برخی پانسیون‌ها ۲۵میلیون تومان است. میانگین هزینه اقامت روزانه نیز حدود ۴۵۵هزار تومان گزارش شده است.
یک اتاق ۲۵میلیون تومانی در برابر یک تخت ۷.۵ میلیونی
اختلاف قیمت میان اتاق‌های پانسیون بیشتر از چیزی است که در نگاه نخست به چشم می‌آید. یک نفر برای حفظ حریم شخصی و داشتن فضای مستقل‌تر، در بعضی مناطق باید ماهانه حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان کنار بگذارد. در سوی دیگر بازار، اتاق‌های چهار، شش یا تعداد بالاتر تخت، هزینه را برای هر نفر پایین‌تر می‌آورند. این اختلاف در عمل بهای حفظ کردن یا از دست دادن حریم خصوصی است. هرچه تعداد افراد حاضر در اتاق بیشتر شود، هزینه اقامت پایین‌تر می‌آید و سهم فرد از فضای خصوصی نیز کمتر می‌شود.
در برخی آگهی‌ها هزینه اقامت با ودیعه همراه است و در برخی موارد ودیعه دریافت نمی‌شود. همین موضوع مقایسه قیمت‌ها را پیچیده می‌کند. برای نمونه، یک اتاق ممکن است با اجاره ماهانه ۱۴میلیون تومان و 150میلیون تومان ودیعه عرضه شود و اتاق دیگری با اجاره ۱۳میلیون تومان بدون ودیعه و صرفا با پرداخت اجاره بها در اول هر ماه. بنابراین برای مقایسه واقعی باید مجموع مبلغ اولیه و اجاره ماهانه را کنار هم گذاشت. داده‌های شهریور ۱۴۰۵ برای چند پانسیون دخترانه نیز چنین تفاوتی را نشان می‌دهد.
مرکز شهر همیشه ارزان‌ترین نیست
تصویر قیمت‌ها در تهران با نقشه سنتی گران و ارزان شهر همخوانی کاملی ندارد. موقعیت پانسیون، دسترسی به مترو و اتوبوس، نزدیکی به دانشگاه‌ها و مراکز اداری، کیفیت ساختمان و خدمات ارائه‌شده، همگی روی قیمت اثر دارند. در نتیجه ممکن است یک اتاق در مرکز شهر با اتاقی در محدوده‌ای گران‌تر از نظر قیمت مسکن رقابت کند.
در بررسی بازار مهرماه، یک اتاق یک‌نفره در کارگر شمالی حدود ۱۳میلیون تومان قیمت داشته است. در میدان ولیعصر رقم حدود ۱۴میلیون تومان، در خیابان حافظ ۱۵.۶میلیون تومان و در محدوده ولیعصر و بهشتی حدود ۱۷میلیون تومان ثبت شده است. در یک نمونه از میدان فردوسی نیز رقم حدود ۹.۳ میلیون تومان برای اجاره اعلام شده بود. این ارقام مربوط به آگهی‌های مشخص هستند و قیمت کل بازار هر محله را نمایندگی نمی‌کنند، با این حال فاصله میان مناطق و حتی میان پانسیون‌های یک محدوده را نشان می‌دهند.
پول بیشتر برای موقعیت بهتر
در بخش‌هایی از شمال و شمال‌غرب تهران، پانسیون دیگر لزوماً یک گزینه ارزان‌قیمت محسوب نمی‌شود. هزینه بالاتر ساختمان، امکانات و موقعیت محله در قیمت اتاق خود را نشان می‌دهد. برای نمونه، در حوالی پارک ملت یک اتاق یک‌نفره بدون ودیعه با قیمت حدود ۲۵میلیون تومان گزارش شده است. در شهرک غرب نیز نمونه‌هایی با اجاره حدود ۱۶میلیون تومان و ودیعه حدود ۱۵۰میلیون تومان دیده شده است. چنین ارقامی نشان می‌دهد بخشی از بازار پانسیون به محدوده‌ای نزدیک شده که مخاطب آن الزاماً دانشجوی کم‌درآمد نیست.
در مناطقی مانند جردن، ونک، ظفر، سعادت‌آباد و محدوده‌های اطراف میرداماد نیز تعداد قابل‌توجهی پانسیون با ظرفیت بالا وجود دارد. فهرست به‌روزشده شهریور ۱۴۰۵، پانسیون‌هایی با پذیرش دانشجو و کارمند را در این محدوده‌ها ثبت کرده است. در بعضی مجموعه‌ها ظرفیت به چند 10 یا حتی بیش از ۱۰۰ نفر می‌رسد.
تلاش کارمندان برای نزدیک‌تر شدن به محل کار
پانسیون برای گروهی از کارمندان یک انتخاب سبک زندگی نیست؛ بلکه یک راه‌حل اقتصادی است. فرض کنید فردی در تهران شاغل است و خانه خانوادگی او در حاشیه شهر یا یکی از شهرهای اطراف قرار دارد. رفت‌وآمد روزانه، چند ساعت زمان می‌گیرد و هزینه حمل‌ونقل نیز رقم قابل توجهی می‌شود. اجاره یک اتاق در نزدیکی محل کار ممکن است بخشی از این هزینه را جایگزین کند و زمان رفت‌وآمد را کاهش دهد.
این الگو در میان کارکنان بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، شرکت‌های شیفتی و مشاغلی که ساعت کاری متغیر دارند نیز دیده می‌شود. برخی پانسیون‌ها صراحتاً دانشجو و کارمند را همزمان پذیرش می‌کنند. برای این گروه، فاصله تا محل کار گاهی از متراژ اتاق مهم‌تر است. اتاق کوچک در نزدیکی محل کار، در محاسبه ماهانه ممکن است از آپارتمان ارزان‌تر در نقطه‌ای دورتر، کاربردی‌تر باشد.
دانشجو، دستفروش و کارمند کنار هم
جامعه پانسیون‌نشینان را نمی‌شود با یک عنوان توضیح داد. دانشجوی شهرستانی یکی از شناخته‌شده‌ترین گروه‌هاست، اما کارمند تازه‌وارد، کارگر مهاجر، فروشنده، دستفروش، نیروی خدماتی و افرادی که به صورت موقت در تهران کار می‌کنند نیز در این بازار حضور دارند. شرایط اقتصادی هر گروه متفاوت است، اما وجه مشترک آنها این است که تأمین یک واحد مستقل برایشان دشوار است یا با درآمدشان تناسب ندارد.
برای دانشجو، اتاق چهار یا شش‌نفره ممکن است راهی برای کنترل هزینه باشد. برای کارمند، اتاق یک‌نفره نزدیک محل کار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای فردی که حضورش در تهران موقت است، قرارداد ماهانه یا حتی روزانه جذابیت دارد. به همین دلیل بازار پانسیون را باید بخشی از بازار مسکن شهری دانست که در آن «تخت» نیز به یک واحد اقتصادی مستقل تبدیل شده است.
روزانه هم می‌شود اتاق گرفت
یکی از تغییرات این بازار، گسترش اقامت کوتاه‌مدت است. در برخی پانسیون‌ها امکان اجاره روزانه وجود دارد. بررسی شهریور ۱۴۰۵ برای یک پانسیون در کارگر شمالی رقم روزانه ۵۰۰ هزار تومان را نشان می‌دهد. در مجموعه‌ای در ظفر این رقم حدود ۶۰۰ هزار تومان بوده است. برای یک پانسیون در محدوده ولیعصر و بهشتی نیز قیمت اتاق شش‌نفره مهمان ۵۰۰ هزار تومان، چهارنفره ۵۵۰ هزار تومان، سه‌نفره ۶۵۰ هزار تومان و دونفره ۷۵۰ هزار تومان اعلام شده است. این ارقام برای فردی که چند شب یا چند هفته در تهران کار دارد، اهمیت پیدا می‌کند. اجاره روزانه البته در صورت ادامه اقامت برای یک ماه، هزینه‌ای بسیار بالاتر از قرارداد ماهانه ایجاد می‌کند. بنابراین پانسیون روزانه بیشتر به عنوان راه‌حل موقت مطرح است.
هزینه پایین‌تر، بهای زندگی اشتراکی
مزیت اصلی پانسیون برای متقاضی، حذف بخشی از هزینه‌های ورود به بازار اجاره است. فرد برای اجاره یک آپارتمان مستقل باید پول پیش، اجاره، هزینه شارژ و هزینه تجهیز خانه را در نظر بگیرد. در پانسیون بسیاری از این هزینه‌ها در یک مبلغ ماهانه یا در ترکیبی از ودیعه و اجاره خلاصه می‌شود. آشپزخانه مشترک، اینترنت، نظافت و بعضی خدمات نیز ممکن است در مجموعه ارائه شود.
در عوض، فرد فضای خصوصی کمتری دارد و مقررات اقامتگاه را می‌پذیرد. ساعت ورود و خروج، تعداد مهمان، استفاده از فضاهای عمومی و شرایط پذیرش از مجموعه‌ای به مجموعه دیگر تفاوت دارد. همین تفاوت‌ها باعث می‌شود قیمت دو پانسیون با اتاق‌های مشابه الزاماً قابل مقایسه مستقیم نباشد.
پانسیون هم از موج گرانی مسکن جا نماند
تصویر بازار در سال‌های گذشته نشان می‌دهد پانسیون زمانی فاصله بیشتری با بازار اجاره آپارتمان داشت. در سال ۱۴۰۳ برای اتاق یک‌نفره در مرکز تهران ارقامی حدود ۶.۵ تا ۱۰.۶ میلیون تومان گزارش شده بود و اتاق‌های هشت‌نفره در همان بررسی حدود ۲ تا ۳ میلیون تومان قیمت داشتند. در مهر ۱۴۰۵، میانگین اعلام‌شده برای اتاق یک‌نفره به ۱۷.۸ میلیون تومان رسیده و سقف‌های ۲۵ میلیون تومانی نیز در بازار دیده می‌شود. مقایسه این دو مقطع، بدون یکسان بودن نمونه‌ها و کیفیت اقامتگاه‌ها، افزایش قابل توجه سطح قیمت را نشان می‌دهد.
پانسیون حالا در نقطه‌ای قرار گرفته که برای بخشی از متقاضیان همچنان نسبت به اجاره آپارتمان مستقل دسترس‌پذیرتر است، اما فاصله قیمت آن با درآمد خانوارها و حقوق بسیاری از شاغلان نیز افزایش یافته است. وقتی اتاق یک‌نفره به محدوده ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان می‌رسد، پانسیون از یک سرپناه بسیار ارزان فاصله می‌گیرد و به یک شکل خاص از اجاره شهری تبدیل می‌شود.
